Qazaq halqy áý bastan ondaǵan taıpa-rýlardan quralǵanymen, tili, dini, rýhanı turmystyq baılyqtary jaǵynan birtutas halyq. Neshe bir qıyn-qystaý kezeńderde de, atap aıtqanda, talaı-talaı aýmaly-tókpeli sapyrylystarda, mońǵol shapqynshylyǵy, orys otarlaýy, qalmaq-jońǵar qysymshylyǵy nemese Qoqan qandyǵynyń bodanyna túsken kezde de Edil men Altaı aralyǵyn mekendegen ult pen ulystar eshqashan qazaqtyǵyn joǵaltqan joq.
Qazaq halqy Uly, Orta, Kishi júz bolyp geografıalyq-terrıtorıalyq jaǵynan bólingenimen, kórshiles ımperıalar osyny paıdalanyp, olardy bir—birine qarama-qarsy qoıýdy san márte josparlaǵanymen, olardyń jymysqy saıasatyn birlikpen jeńip otyrdy. Babalar amanaty—birlik edi. Birlik elim degen tarlanyńdy talaýǵa bermeýden tanylady. Birligi myqty, sanasy sergek eldi syrttan keler sergeldeń joq. Sol sebepti, biz qazaq úshin sanany serpý úshin birlik tý, tatýlyqty tuǵyr etý týra jol. Árıne, rýhy kúshti, bolashaqqa senimi kámil halyq qana qandaı qıyndyqqa shydas bere alady.
Múmkin bul arada atadan balaǵa jetken túrli ańyz-áńgimelerdegi qazaq hanynyń óziniń 30 ulyna bir—bir sadaq berip, aldymen bólek-bólek, jeke-jeke syndyryp, keıin álgi 40 jebeni birge qosyp, ony syndyra almaýy bolashaqqa qaldyrǵan úndeýi ispettes. Kezinde muny estigen orys patshaıymy II-Ekaterına basyn shaıqap tańdanys bildirgen.
Myńjyldyqtardy artqa tastap, qaýymdastyq pen memlekettik qurylymdardyń san túrin almastyryp, árqıly qoǵamdyq formasıalardyń qyzyǵy men shyjyǵyn kórip, soqtyqpaly soqtyqsyz ómirdiń talaı tar jol, taıǵaq keshýin bastan ótkergen bizdiń ata-babalarymyzdyń da ult bolyp uıysqan halyqty ýaqyt qurdymyna qulatpaı, qadir-qasıetimen búginge jetkizýi sol qajettilik talabyn oryndaı alǵandyǵynan dep bilemin.
Olaı bolmaǵanda bul kúnde qazaq degen ult ta, ıaǵnı biz de bolmas edik. Bizdiń bar bolýymyz, nar bolýymyz sol ata-babalarymyzdyń tutastyq týyn jyqpaı, qazaqtyń qalpyna qylaý túsirmeı, ulttyq uıytqynyń qaımaǵyn buzbaı, zamannan zamanǵa, urpaqtan urpaqqa jetkizýiniń arqasy.
Ata-baba jolyn jalǵastyrý, amanatqa adaldyqty saqtaý—el bolamyn, jurt bolamyn degen urpaq úshin kıeli mindet, perzenttik paryz. Ǵasyrlar boıy Eýropa endi jetken demokratıanyń ózindik úlgisin sonaý dáýirlerde zańdylyq retinde qabyldap, salyp ketken sara jolyn, saılanyp otyrǵan handarymyzdyń basyna belgi qoıýǵa da jaramaı otyrǵanymyz qynjyltady. Tutas qazaqtyń basyn qosqan 17 hannyń tek beseýi ǵana Túrkistanda jerlengen, qalǵanyn túgendep jatqan jumyrbasty pende joq. Sozaqta, Syntasta, Saraıshyqta jerlengen handardyń erligi men danalyǵy esh dáriptelmeıdi. Dáriptelmek turmaq, qoǵam deńgeıinde naqty shynaıy baǵasy da berilmeı kele jatqany jasyryn emes.
Ulttyq rýhanıatymyzdyń ol kezde tartqan azaptary shash-etekten. Zıalylardy alaýyzdyqqa uryndyrýǵa arqyly halyqty alaýyzdyqqa uryndyrýǵa kúsh saldy. Máskeýge jaqpaı qalǵan azamatqa ultshyl, aýyldaǵy jaqpaı qalǵan azamatqa rýshyl degen aıdar taǵyldy. Reseı patshasy shetimizden jetim laqtaı sıraǵymyzdan tartqylap, qaıda qalasa, solaı kógenge kógendetýge, kózimizge kók shybyndy úımeletip, jáýkemdeı bastaǵan. Otarlaý saıasatynda Reseı ımperıasy ózine ǵana tán kúltýragerlik aǵartýshylyq baǵytty ıdeologıalyq qalqan etip ustandy.
Qazan tóńkerisinen keıin halyqtar dostyǵyn urandatyp shyqqan bólshevıkter de Reseıdiń uly derjavalyq saıasatynan túpkilikti túrde qol úze almaı, otarshyldyq saıasattyń muragerine aınalyp ketti. Osy basty ıdeıany ustanǵan KSRO 194 ult pen ulystan turatyn etnostardy birtutas Keńes halqyna, ıaǵnı orys halqy degen ıdeıasyn kemeldengen sosıalızmdi qurý zamanynda júzege asyrýǵa bar kúshin sala kiristi. Ol iske memlekettiń saıasat bolýy sebepti qarajatty da aıamaı, kól-kósir etip tókti. Sóıte tura, Reseı álgi qylyqtaryn halyqtarǵa azattyq áperýshilik, óner-bilim ákelýshilik retinde sıpattady. Adam aýzy barmaıtyn, qatygezdikterge barǵan Reseı ózderin órkenıet dúnıesin qutqarýshylar retinde marapattady.
Ol az bolǵanyndaı, oılap tappaıtyny joq Ortalyq qazaq dalasyn da afrıkalandyryp ár aımaǵyn ekonomıkalyq jaǵynan kórshiles respýblıkalardyń shektes aımaqtaryn eriksiz qosaqtaıtyn, tutastyǵyn álsiretken ústine álsirete túsýdi qolǵa aldy jáne basqalardyń esesinen saqılyq jasaıtyn bas hatshylar bireýdiń qanjyǵasyna bireýdiń atamekenin laqsha óńgerip syılaı salatyndy kóbeıtti.
Bul ádisterdiń túrleri san-alýan bolǵanymen, kózdegen maqsaty bir edi. Ózderiniń tarıhı qalyptasqan etnostyq tutastyǵynan aıyrylyp, bir-birine jatsyndyryp, aıdaladan kelgen basqynshylar óz erikterimen boı usyntyp, tez arada ózdi-ózderin jatbaýyr qylyp, ózara jaýyqtyryp jiberý edi. Qazaqtardyń minez-qulqy da, turmys-salty da, jumys istegenderi de, árdaıym synalyp, úzbeı ájýalanyp, olar ózderinen ózderi uıalatyndaı jaǵdaıǵa jetkizildi. Udaıy kemsitildi, mazaqqa ushyrady.
Otyrsa opaq, tursa sopaq delindi. Otarshyldyq ıdeologıa men quldyq sana osylaı qalyptasty. Mundaıǵa shydaı almaı qyrylǵany qyryldy. Qyrylmaǵany jappaı shet elderge qashty, qashpaǵandary asımılásıaǵa májbúr kóndi. Jer aýdarylǵan kelimsektermen ıý-qıý aralasyp burynǵy minez-qulyq qazaq ultyna tán adamgershilik qasıetterden jurdaı boldy, barlyq qundy salt-dástúrinen túgeldeı aıyryldy.
Odaqtyń ekonomıkasynyń qara qazanyn qaınatqan kemeldengen sosıolızm zamanynda mundaı áleýmettik teńsizdik qazaq topyraǵynda elden ala bóten keń oryn alǵany eshkimge qupıa syr emes.
Halyqtardy ádeıi qýǵyn-súrginge ushyratyp, qazaqtyń keń baıtaq jerin paıdalanyp qalǵysy kelgen Máskeý basshylarynyń jospary júzege aspaı qaldy. Sóıtip, talaýǵa túsken mal, tonaýǵa túsken qazyna baılyq, tartyp alynǵan ata qonys pen shyraıly jerler qaıtarylǵan joq. Keńes odaǵy 70 jyl boıy Qazaqstan qurylysyna kók tıyn bólmeı, bólgen kúnde de jarymjan zavod fabrıkalardy ulǵaıtýǵa jumsady.
Osynyń bárin umytsa, rasynda bul qazaq egemendiktiń qadirin bilmegendigi, osydan sabaq almasa, rasynda bul qazaq el bolmaıtyn shyǵar qaıdam? Ótkenge salaýat deı bersek, tarıhymyzǵa obal. Tarıhy bardyń jeńisi de, jeńilisi bar, utysy da utylysy da bar. Bul da bóksege basyp otyryp túbi aıtylýǵa tıis aqıqat edi. Sebebi kezinde aqıqatty aıtqanymyz úshin aıypty bolyp, aldymyz atylyp, artyndaǵylar ıtjekkenge aıdalyp, kómýsiz aıdalada shirigen.
Sonyń saldarynan táýeldilikten qutylyp, zamana kóshine derbes el bolyp qosylǵan alǵashqy kúnnen bastap, táýelsiz ómir súrýdiń qalaı bolatynyn jáne oǵan qalaı qol jetkizý kerektigin el bolyp oılasyp, naqty sheshken, ortaq múddeni kózdegen ulttyq baǵdarlamamyz bolmady. Qazaq elıtasy buǵan deıin táýelsiz memleket qurǵan emes edi. Mundaı tarıhı mısıany atqarǵan Qazaqstanda adam bolmady. Bárimiz Reseıge quldyq urǵan, sol saıasattyń qamshysy ótip ketken, sonymen kún kórip qalyptasqan jaltaq qazaq elıtasy boldy. Táýelsiz elmiz dep shoqpar alyp júgirgenderdiń bári tragedıamen aıaqtalǵanyn ózderińiz kórip otyrsyzdar. Bizdiń basshylyqtyń saq saıasatynyń arqasynda aman-esen osy kúnge jetkenimizge shúkirshilik etýimiz kerek.
Sanalyq silkinis jasap, sergı alǵan halyq qana tóńireginde ne bolyp jatqanyn baǵdarlap, baǵalaı alady. Osydan kelip, kıeli qarashańyraǵymyz—Qazaqstan atty úlken úıimizde shynaıy túsinistik, jarasymdy úılesim ornaıdy. Halyqtyń birligi, qazaqtyń tutastyǵy degenimiz de mine osy. Halyq degen—ózimiz. Ózimiz ózgermesek, ómir de ózgermeıdi.
«Jaqsylyq kórsem ózimnen,
Jamandyq kórsem ózimnen.
Bireý qyldy degendi,
Shyǵaramyn sózimnen»--degen Sultanmahmut Toraıǵyruly. Sondyqtan osy kúnimizge zar bolyp qalmaý úshin, kózge uryp turǵan bar men joqty aıtý paryz. Táýelsizdik alǵan Qazaqstanda mylqaýǵa til, momynǵa tis bitti. Burynǵydaı astarlap emes aıqaılap teńdik suraıtyn ashyq talastar zamany týdy. 1990 jyldary qıyndyqtarǵa qaramastan, Táýelsiz el bolyp, joǵaltqanymyzdy túgendep, etek-jeńimizdi jıyp, kem-ketigimizdi durystap ońaıǵa soqpady. Kórshi eldermen shekaramyzdy aıqyndadyq, ekonomıkamyzdy reformaladyq, tól teńgemizdi shyǵardyq. Reseıden birjolata qol úzip óz aldymyzǵa otaý tiktik.
1998 jyly Elbasynyń basshylyǵymen astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirdik. Nebary 20—jylda Eýrazıa kindigine múldem jańa sıpatty zamanaýı qala—Astana boı kóterdi. Astana qazaq ulty san ǵasyrlar boıy armandaǵan, qazaq pasıonarlyǵyn pash etti. Astana ult boıyndaǵy jasampaz uly dúmpýdiń aıǵaǵy. Astana—aınalasy bir ǵasyrdyń ishinde basynan san qıly ózgeristi ótkizgen Esildiń boıyndaǵy Táýelsizdik sımvoly dese ábden bolady. HH ǵasyr basynda Aqmola óńiri qazaq halqynyń kórnekti ókilderiniń taǵdyrlary bir jerge toǵysqan aımaqqa aınaldy. Olar ómirlerin Otanǵa, halyq múddesine qaltyqsyz qyzmet etýge jumsaǵan jandar edi. Mine, búgin sol asyl azamattardyń armandary oryndalǵanyn kórip otyrmyz.
Astana—memleketimizdiń bas qalasy jáne Otanymyzdyń júregi. Búgingi Astana—keshegi jasandy asımılásıanyń ortalyǵy, Keńestik otarlaý saıasatynyń aıyryqsha kindigi bolǵan Selınogradtyń kelmeske ketkendiginiń aıǵaǵy. Búgingi Astana--ǵasyrlar boıy sarǵaıyp kútken ata-babalarymyzdyń ortalyq bolýyn kóksegen aǵy mol, eli darhan, seriler mekeni bolǵan Aqmolanyń kósegesi kógergendiginiń kórinisi.
Qazaq eli Orta Azıa kóshbasyna aınaldy. Tipten, TMD-da aldyńǵy qatarly el atandy. 2010 jyly Eýropanyń qaq tórinde basshylyq etý TMD elderiniń ishinde bireýine de buıyrmaǵan. Júzdegen tarıhı tulǵalarymyzdyń arýaǵy ulyqtalyp, halqymen qaıta qaýyshty. Jer betinde shashylyp ketken qazaqpen orta toldy jáne mádenı muralarymyz jınala bastady.
Dúbirli tórtkúl dúnıeni sharlaǵan Astananyń 20-jyldyǵyn bir aıdan soń toılamaqshymyz. Qazaqtyń Astanasyna bireýler qyzyǵa qarasa, endi bireýler qumarta zer salady. Aınalasy 20 jyldyń ishinde kórkemdigi men kerbezdigin boıyna jıǵan qazaqtyń Astanasyna búkil álem kóz tikti. Qazaqtyń táýelsiz el bolatynyna kúmándanǵan álem elderi qazaqtyń qolynan is keletinin, qazaq ta óz sharýasyna tyndyrymdy ekenin anyq baıqady jáne baǵalady.
Astana toıy qazaqtyń rýhyn kóterip, ulttyń uly muratyn asqaqtata túsetini sózsiz. Alty Alashtyń basyn biriktirip qana qoımaı, el men eldi eldestiredi, ózge ult ókilderiniń basyn da bir arnaǵa toǵystyrady. Astananyń bolashaǵy jarqyn. Elbasy aıtqandaı «Astana—jańa, serpindi damyp kele jatqan Qazaqstannyń beınesi, jańarýdyń, respýblıkasyzdyń táýelsizdiktiń nyshany, Otanymyzdyń árbir azamatynyń bolashaqtyń, armandar qalasy—cúıikti Astanamyzdyń gúldenýine óziniń qaıtalanbas úlesin qosýǵa múmkindigi bar».
Jumamurat Shámshi
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
